FORMULA BOATS TURKEY – UTING, Arif Can Tüzün

Teknelerde İki veya Daha fazla Motor Üzerine Araştırma:

Neden Çift veya Daha Fazla Sayıda Motor Seçilir?

Çift motorun tekneyi ağırlaştıracağı ve yakıt tüketimini artıracağı söyleniyor. Yapılan test tersini mi gösterdi?
Arkada motorların dizili olduğu teknelerin popülaritesi artıyor... Neden?

Birden fazla dıştan takma motora sahip, arkaya motorları dizmiş olan tekneler eminiz ki dikkatinizi çekmiştir. Dışarıdan hemen fark edilmemekle beraber aslında içten takma motorlara sahip teknelerde de çok kez 2 veya 3 makine mevcut olabilmektedir.  Teknelerde iki veya daha fazla motor daha mı iyi? Toplamda aynı güç elde edilecekse, neden tek bir motor yerine teknelerde iki veya daha fazla motor kullanılmaktadır?

Katamaran gibi çift gövdeli teknelerde her gövdeye bir motor takılması doğaldır. Ancak tek gövdeli teknelerde çoklu motor kullanımını neden sık görmekteyiz? Bu yazımızda çeşitli yönlerden bakarak, ticari olmayan, özel amaçla kullanılan tekneler için “Neden çift veya daha fazla sayıda motor seçilir?” sorusuna yanıt arayacağız.

Jet motor tahrikli tekneler ve Arneson tipi yüzeyde çalışan pervanelere sahip tahrik sistemi ve başka özel sistemler bu yazının kapsamı dışında bırakılmıştır.

Neden Çift Motor Takılır?

deplasman teknesi 
Tekneleri birden fazla motorla donatmanın arkasında yatan başlıca neden, istenilen performansı yakalayabilmek için gerekli olan motor gücünü elde etmektir. Deplasman(displacement) tekneleri olarak adlandırılan ve düşük süratle(3-10 Mph) hareket edenler kuvvetli makinelere ihtiyaç duymazlar. Ancak, bunların dışında kalan motoryatlar, spor tekneler ve sürat teknelerinde belli bir performans elde edilmek istenir. Yüksek ivmelenmeye, yüksek sürate sahip olmak için yüksek beygir gücüne ihtiyaç vardır. Tek motorun gücü yeterli olmadığında sayıyı artırmak gerekir.

Teknelerde iki veya daha fazla motor avantajlı mıdır – dezavantaj mı sağlar?

Seyir emniyeti, maliyet ve diğer unsurlar açısından bakarak konuyu altta değerlendirmenize sunuyoruz.

1. SEYİR EMNİYETİ

Seyir emniyeti açısından bakıldığında, teknelerde iki veya daha fazla motor a sahip olmak kesinlikle avantajlıdır. Daha emniyetli seyir sağlayıp daha fazla güven verirler. Motorlardan birinin arıza yapması durumunda diğeriyle yola devam edebilmek mümkündür. Ancak, arıza motorun kendisinde değil de merkezi, yani ortak elektrik sistemindeyse veya yakıtınız kötüyse, birden fazla motora sahip olmak sizi kurtarmayacaktır. Motorun ve teknede çalışan sistemlerin bakımlarının zamanında ve eksiksiz yapılmış olması bu açıdan önemlidir.

2. MALİYET

Maliyet açısından bakmak gerekirse, konuyu üç açıdan incelemek gerekir:

A. Satın Alma Maliyeti:

Yukarıda, genellikle yeterli gücü elde etmek için iki veya daha fazla motor kullanıldığından bahsedilmişti. Peki, bir büyük motor yerine aynı gücü verecek iki motor tercih edilirse maliyet ne şekilde değişir? Bunu bir örnekle incelemek yerinde olur. Örneğin 300 HP tek makine yerine 150 HP gücünde iki motor tercih edildiğinde nasıl bir maliyetle karşılaşacağımızı öğrenmek için Mercury dıştan takma motorların fiyat listesini inceleyelim. Yaptığımız hızlı bir araştırma bize Avusturya’daki satıcılardan birinin internetteki 2020 yılı Mercury dıştan takma motor satış fiyat listesini karşımıza çıkardı (Liste bu adrestedir).
Buna göre, 150 HP CXL motor 15.600 Euro. İkisi, toplam 31.200 Euro tutar. 300 HP CXL 26.200 Euro. Tek yerine çift motor istediğimizde motorlar için 5.000 Euro daha fazla ödenmesi gerekir. Ayrıca kumanda kolu fiyat farkı ortaya çıkacaktır. Özetle, aynı güçte tek yerine çift motor tercih edildiğinde toplamda yaklaşık % 20 gibi bir ilave maliyet ortaya çıkar.

B. Yıllık Bakım Maliyeti:

çift motor için parçalar

Teknelerde iki veya daha fazla motor, tek motora göre daha fazla bakım gideri demektir. Motor-şanzıman ve mekanik sistem bakımları üreticinin belirttiği çalışma saati sonunda veya yılda bir kez olmak üzere yapılmak durumundadır. Çift makinenin bakım hizmet bedeli olarak tam iki kat ödeyecek olmasanız da, motor yağı, yakıt ve yağ filtreleri, tutyalar, motor cinsine göre kayış, buji… Tüm bu parçalar için maliyet kabaca x2 olacaktır. Küçük motorların parçaları büyüğe göre biraz daha ucuz olabiliyor.

C. Yakıt Maliyeti:

Yapılan araştırmalar, çift motorun tek motora oranla bir miktar daha yüksek sarfiyat yaptığını göstermektedir. Bu fark, tam gazda (WOT) belirgin şekilde ortaya çıkmaktadır. Buna sebep olarak su içinde iki kuyruk bulunmasından dolayı daha fazla dirençle karşılaşılması ve iki motorun, tek motora oranla tekneyi biraz daha ağırlaştırması gösterilmektedir. Daha fazla ağırlık daha fazla yakıt tüketimi demektir.

Yakıt göstergesi

Florida Marathon adasında yerleşik olan Born Again Boating, en verimli seyir hızına bakıldığında arada belirgin bir fark görülmediğini söylemektedir. Buna sebep olarak da gücün dağıtımını gösterilmektedir. Gerekli güç tek makineden elde edildiğinde makineye yapılan yükleme yakıt sarfiyatını yükseltmektedir. Çift makine ise gereken gücü bölüşmekte, daha az bir yüklenmeyle daha rahat çalışmaktadır. Düşük hızlarda, yani rölantinin biraz üzerindeki 1000-1500 dev/dk.’lık seyirlerde ise yakıt tüketimi tek motora göre yine bir miktar daha yüksek olmaktadır. Konuyla ilgili güzel bir bilgilendirmeyi youtube kanalında (https://www.youtube.com/watch?v=aUbfVvDTueU) bulmak mümkündür.

Ne kadar yakıt?

Çift motorun “bir miktar” fazla yaktığını belirtmemize rağmen bu miktarın ne olduğunu belirtmedik. Teknenin gövde yapısı, boy ve eni, ağırlığı bu miktarı değiştiren faktörlerdir. Ayrıca motor tip ve markalarına göre de yakıt sarfiyatı değişkenlik gösterecektir. Teknelerde iki veya daha fazla motor bulunması yakıt tüketimini gerçekte ne kadar değiştitir? Bir fikir vermesi açısından, Yamaha dıştan takma motorlarla yapılmış bir testten yararlanarak aşağıda bazı rakamlara yer vereceğiz.

Teknelerde iki veya daha fazla motor yakıt sarfiyatı

Bu tablo, çift motor için ilave yakıt tüketimini ortalama %14 olarak göstersede, 3000 D/dak (Devir/dakika) seviyesinden itibaren tek motora göre daha yüksek hızlara ulaşıldığı da bir gerçektir.
Tabloda ilave tüketime bakılırken hız kazancı da dikkate alınmalıdır. En verimli seyir 3500 devir/dak.’da yapılmaktadır. Bu devirde giderken hem 1×300 HP hem de 2×150 HP motor seçeneğinde bir depo yakıtla en uzun mesafe kat edilmektedir. Bu devirdeyken çift motor %8 fazla yakıt tüketiyor görünse de karşılığında 22,3 yerine 26 knot hız yapmaktadır. Bu,  %17’lik bir hız kazancı demektir. Sarıyla işaretlenmiş menzil değerine dikkatinizi çekeriz! Bu değer, 1×300 HP yerine 2×150 HP ile daha fazla yol yapılabildiğini göstermektedir. Diğer bir deyişle, 3500 D/dak’da gittiğinizde ÇİFT MOTOR DAHA AZ YAKMAKTADIR !

3000 D/dak için de durum benzerdir: Çift motor, ortalamanın da üzerinde, %22 oranında fazla yakıyor görünmekle beraber bu devirde de yaklaşık %20 daha yüksek hıza erişilmektedir. Verimliliğe bakıldığında gerçek tüketim farkının aslında %22 değil, %2-3 seviyesinde olduğu görülmektedir.  4500-5000 devir aralığında da fazla tüketim yalnızca ortalama %2 seviyesindedir.

Tek yerine çift motor daha mı az yakıyor?

Cevap: Evet!   Test sonucu, bunu gösteriyor !

Tabloda ayrıca Nominal tüketim değerlerine de yer verilmiştir. Bu değerlere, çeşitli marka ve güçlerde motorlar için yakıt tüketimini gösteren boat-fuel-economy.com sitesinden ulaşılmıştır. Buradaki konfigüratör, beygir gücü başına motorun tüketim değerini dikkate alarak devirlere göre yakıt tüketimini vermektedir. Bu konfigüratörün vereceği nominal değerlerin gerçek rakamlarla ne kadar örtüştüğünü bir örnek üzerinden görmek açısından faydalı sütunlar olduğuna inanıyoruz.

Aşağıdaki grafik tek ve çift motorla elde edilen hızları ve yakıt tüketimini karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Kırmızı hat, mavi hat ile karşılaştırıldığında, çift motorla en yüksek hıza 3500 D/dak’da ulaşıldığı net şekilde görülmektedir.

Teknelerde tek ve çift motor yakıt tüketim grafiği

3. DİĞER FAKTÖRLER

Teknelerde iki veya daha fazla motorNormalde tek makineye sahip tekne daha hafif olacağından ve su içinde direnç yapacak daha az parça olacağından (tek pervane ve tek kuyruk) daha yüksek hızlara çıkabilmesi beklenir. Ağırlığı fazla olan büyük teknelerde ise itişin tek yerine çift pervaneyle gerçekleşmesi hız açısından avantajlı hale gelir. Çift makine ile daha fazla tork elde edilmesi ağır tekneler için bir avantaj olarak karşımıza çıkar. Frenleme ve manevra kabiliyeti de çift makinede daha yüksektir. Tekneyi satmayı düşündüğünüzde güven faktöründen dolayı teknelerde iki veya daha fazla motor varsa, o tekne daha fazla sayıda alıcı bulacaktır. Tekneyi daha kolay ve daha yüksek bir fiyatla satmanız mümkün olur.

iki veya daha fazla motoru joystikle kullanmakÇift makinenin asıl avantajı ise joystik kumanda kullanımında ortaya çıkmaktadır. Yeni nesil elektronik sistem gaz ve kumanda kolları(DTS) donanımına sahip motorlar joystick kullanımına izin vermektedirler. Baş pervanesi olmadan tekneyi joystikle yana götürmek, olduğu noktada 360 derece çevirmek mümkün olmaktadır. Joystiği nereye iterseniz tekneniz o yönde ilerler. Marinada zor noktalara giriş çıkışta ve rüzgarlı havalarda dar alanlardaki manevralarda büyük kolaylık sağlarlar. Bununla ilgili Formula 350 Sunsport modelindeki bir kullanım videosunu şuradan izleyebilirsiniz: https://www.youtube.com/watch-joystikle_kolay_tekne_manevra

Bunun ötesinde, çift motora sahip olduğunuz için elektronik çapa özelliği ile bir butona basarak demir atmadan yerinizde sabit durmanız mümkün olur. Joystick avantajlarını daha detaylı olarak başka bir yazımızda ele alacağız.

FORMULA BOATS TURKEY – UTING
Arif Can Tüzün, Eylül 2020